Arşimet, yaklaşık MÖ 287–212 yılları arasında Sicilya'daki Siraküza kentinde yaşamış Yunan matematikçi, fizikçi ve mühendistir. Kaldıraç yasasını kanıtlaması, sıvıların kaldırma kuvvetini açıklayan "Arşimet ilkesi" ve "Evreka!" diye bağırdığı altın taç hikâyesiyle tanınır.
Bu yazıda Arşimet'in kim olduğunu, "Evreka" hikâyesinin nasıl anlatıldığını ve ne kadarının tarihsel olarak kesin olduğunu öğreneceksin. Kaldırma kuvveti ile kaldıracın bugün hangi fen ve fizik derslerinde karşına çıktığını da göreceksin.
Öne Çıkan Başlıklar:
- Arşimet Kimdir?
- "Evreka" Hikâyesi: Altın Taç Nasıl Sınandı?
- Evreka Hikâyesi Gerçek mi?
- Arşimet İlkesi: Kaldırma Kuvveti Nedir?
- Kaldıraç: "Bana Bir Dayanak Noktası Verin"
- Arşimet'in Diğer Buluşları ve Ölümü
- Okulda Arşimet'in İzleri
- Sıkça Sorulan Sorular
Arşimet Kimdir?
Arşimet (Archimedes), Antik Yunan dünyasının en büyük matematikçilerinden biri sayılan Siraküzalı bir bilim insanıdır. St Andrews Üniversitesinin matematik tarihi arşivine göre MÖ 287'de Siraküza'da doğdu ve MÖ 212'de yine orada öldü.
Babası Fidias'ın bir astronom olduğunu Arşimet'in kendi eseri "Kum Sayıcı"dan öğreniyoruz. Plutarkhos, onu Siraküza Kralı II. Hieron'un dostu ve akrabası olarak anlatır. Arşimet, çalışmalarını İskenderiye'deki matematikçilere gönderirdi.
"Evreka" Hikâyesi: Altın Taç Nasıl Sınandı?
"Evreka" hikâyesi, Arşimet'in bir tacın saf altından yapılıp yapılmadığını tacı bozmadan bulmasını anlatır. Hikâyeyi bize aktaran Romalı mimar Vitruvius'tur. Vitruvius, "Mimarlık Üzerine On Kitap" eserinin dokuzuncu kitabının girişinde olayı şöyle anlatır:
Kral Hieron, tapınağa adamak için bir kuyumcuya altın taç yaptırır. Taç, verilen altınla aynı ağırlıktadır. Yine de kuyumcunun altının bir kısmını alıp yerine gümüş kattığı söylenir.
Kral, sorunu çözmesi için Arşimet'ten yardım ister. Arşimet hamamda küvete girdiğinde, vücudu suya battıkça suyun dışarı taştığını fark eder. Sevinçle "Evreka!" yani "Buldum!" diye bağırarak evine koşar.
Arşimet, tacın ağırlığına eşit bir altın kütle ve bir gümüş kütle hazırlar. Ağzına kadar dolu bir kaba her birini ayrı ayrı batırır ve taşan suyu ölçer.
Altın, aynı ağırlıktaki gümüşten daha az su taşırır. Taç ise eşit ağırlıktaki saf altından daha çok su taşırır. Bu fark, taca gümüş karıştırıldığını ve kuyumcunun hile yaptığını gösterir.
Vitruvius'un anlattığı yöntem aslında hacim ölçmeye dayanır. Aynı ağırlıktaki iki maddeden yoğunluğu az olanın hacmi daha büyüktür. Bu yüzden daha çok su taşırır.
Evreka Hikâyesi Gerçek mi?
Evreka hikâyesinin tarihsel olarak gerçekten yaşandığı kesin değildir. Hikâye, Arşimet'in ölümünden yaklaşık iki yüzyıl sonra, MÖ 1. yüzyılda yaşamış Vitruvius'un eserinde geçer. Olayı Arşimet'in zamanından bir tanığın anlatımıyla doğrulamak mümkün değildir.
Bilim insanları yöntemin kendisini de tartışır ve New York Üniversitesinden Chris Rorres bunun için örnek bir hesap yapar. Bu hesapta taç 1 kilogramdır, altının %30'u yerine gümüş konmuştur ve kabın ağzı 20 santimetre çapındadır. Bu durumda taç ile saf altın arasındaki su seviyesi farkı yalnız 0,41 milimetredir. Rorres'e göre bu fark, yüzey gerilimi ve hava kabarcıkları yüzünden güvenilir biçimde ölçülemeyecek kadar küçüktür.
Galileo Galilei de 1586'da yazdığı "La Bilancetta" (Küçük Terazi) adlı çalışmasında bu yöntemi kaba bulmuştur. Galileo'ya göre Arşimet büyük olasılıkla kendi kaldıraç ve kaldırma kuvveti ilkelerine dayanan bir terazi kullanmıştır. Rorres'in anlattığı terazi yönteminde taç ile eşit ağırlıktaki altın terazide dengelenir, sonra ikisi birden suya batırılır. Hacmi büyük olan taca daha büyük kaldırma kuvveti etki eder ve terazi altın tarafına eğilir.
Arşimet İlkesi: Kaldırma Kuvveti Nedir?
Arşimet ilkesine göre bir sıvıya batırılan cisme, yerini değiştirdiği sıvının ağırlığı kadar yukarı doğru bir kuvvet etki eder. Bu kuvvete kaldırma kuvveti denir. Arşimet bu ilkeyi "Yüzen Cisimler Üzerine" adlı eserinde ortaya koymuştur.
Gemilerin yüzmesi, suya bastırılan balonun yukarı itilmesi ve suda eşyaların daha hafif hissedilmesi bu ilkeyle açıklanır. Cismin sıvıdaki konumu, cismin yoğunluğu ile sıvının yoğunluğunun karşılaştırılmasına bağlıdır:
| Durum | Cismin yoğunluğu | Örnek (suda) |
|---|---|---|
| Batma | Sıvının yoğunluğundan büyük | Taş, misket |
| Askıda kalma | Sıvının yoğunluğuna eşit | Suyun içinde ne batan ne yüzeye çıkan cisim |
| Yüzme | Sıvının yoğunluğundan küçük | Tahta parçası |
Kaldıraç: "Bana Bir Dayanak Noktası Verin"
Arşimet, kaldıraç yasasını "Düzlemlerin Dengesi Üzerine" adlı eserinin birinci kitabında kanıtlamıştır. Bu yasaya göre iki yükün ağırlıkları dayanak noktasına uzaklıklarıyla ters orantılı olduğunda kaldıraç dengede kalır. Yani hafif yükü uzağa, ağır yükü yakına koyarak ikisini dengeleyebilirsin.
Bugün bu ilişkiyi şöyle yazarız: kuvvet × kuvvet kolu = yük × yük kolu. Tahterevalli, makas, kerpeten ve el arabası bu ilkeyle çalışır.
Türkçede "Bana bir dayanak noktası verin, Dünya'yı yerinden oynatayım." diye bilinen söz de kaldıraçla ilgilidir. Söz, MS 4. yüzyılda yaşayan İskenderiyeli Pappus'un "Derleme" adlı eserinde aktarılır. Kaynaktaki anlamı "Bana duracak bir yer verin, Dünya'yı yerinden oynatayım." biçimindedir.
Arşimet'in Diğer Buluşları ve Ölümü
Arşimet'in çalışmaları yalnız kaldırma kuvveti ve kaldıraçla sınırlı değildir. St Andrews arşivine göre öne çıkan katkıları şunlardır:
- Pi sayısı: "Çemberin Ölçümü" eserinde 96 kenarlı çokgenler kullanarak pi sayısının 3 tam 10/71 ile 3 tam 1/7 arasında olduğunu gösterdi.
- Spiral: "Spiraller Üzerine" eserinde bugün Arşimet spirali denen eğriyi tanımladı ve özelliklerini inceledi.
- Küre ve silindir: Küre ile onu çevreleyen silindir arasındaki oranı buldu. Mezarına bu şeklin çizilmesini istedi.
- Arşimet vidası: Bazı yazarlar, suyu aşağıdan yukarı taşıyan bu pompayı Mısır'dayken icat ettiğini aktarır.
- Savunma makineleri: Kral Hieron'un isteğiyle yaptığı makineler, Marcellus komutasındaki Romalılara karşı kullanıldı.
Arşimet, MÖ 212'de Romalılar Siraküza'yı ele geçirdiğinde öldürüldü. Plutarkhos olay için birden fazla anlatı aktarır. Bunlardan ilkine göre Arşimet, bir geometri çizimi üzerinde çalışırken bir Roma askeri tarafından öldürülmüştür. Romalı devlet adamı Cicero, MÖ 75'te Sicilya'da çalılar arasında kalmış mezarı, üzerindeki küre ve silindir şeklinden tanıyarak bulmuştur.
Okulda Arşimet'in İzleri
Arşimet'in buluşları bugün fen ve fizik derslerinde farklı sınıflarda karşına çıkar. Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli öğretim programlarında geçen ilgili başlıklar şöyledir:
| Sınıf ve ders | Ünite | Arşimet'le bağlantısı |
|---|---|---|
| 6. sınıf Fen Bilimleri | Maddenin Ayırt Edici Özellikleri | Taşırma kabıyla hacim ölçme, yoğunluk; batma, askıda kalma ve yüzme gözlemi (kaldırma kuvvetine girilmez) |
| 8. sınıf Fen Bilimleri | Basit Makineler | Kaldıraç |
| 9. sınıf Fizik | Akışkanlar | Kaldırma kuvvetini etkileyen değişkenler ve yer değiştiren sıvının ağırlığıyla ilişkisi; programda altın taç öyküsünün sınıfta anlatılabileceği belirtilir |
6. sınıfta taşırma kabıyla yaptığın hacim ölçümü, Vitruvius'un anlattığı taç deneyiyle aynı mantığa dayanır. Ünitelerin tamamını 6. Sınıf Fen Bilimleri Güncel Konular ve 9. Sınıf Fizik Güncel Konuları yazılarında bulabilirsin.
Kaldıraç ve makaralarla ilgili konu özetleri ile testler için 8. sınıf basit makineler içeriklerine göz atabilirsin. Arşimet'ten sonraki büyük icatları merak ediyorsan Tarihteki En Ünlü Mucitler ve İcatları yazısını okuyabilirsin.
Sıkça Sorulan Sorular
Arşimet kimdir?
Arşimet'in "Evreka" hikâyesi nedir?
Arşimet suyun kaldırma kuvvetini nasıl buldu?
Arşimet neyi buldu?
Arşimet nasıl öldü?
Kaldırma kuvveti hangi sınıfta işlenir?
Kaynakça
- O'Connor, J. J. ve Robertson, E. F., "Archimedes of Syracuse", MacTutor History of Mathematics, St Andrews Üniversitesi: mathshistory.st-andrews.ac.uk.
- Vitruvius, "De Architectura", 9. kitap, giriş, 9–12 (İngilizce çeviri, LacusCurtius): penelope.uchicago.edu.
- Rorres, C., "The Golden Crown" ve "Galileo's Balance", New York Üniversitesi Courant Enstitüsü: math.nyu.edu.
- Rorres, C., "Archimedes' Lever" ve "Law of the Lever", New York Üniversitesi Courant Enstitüsü: math.nyu.edu.
- Millî Eğitim Bakanlığı, "Fen Bilimleri Dersi Öğretim Programı (3–8. Sınıflar)", Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli: tymm.meb.gov.tr.
- Millî Eğitim Bakanlığı, "Ortaöğretim Fizik Dersi Öğretim Programı (9, 10, 11 ve 12. Sınıflar)", Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, 2026: mufredat.meb.gov.tr.
Son güncelleme: 4 Kasım 2026