Matematikte içinde bilinmeyen bulunan eşitliklere denklem diyor ve bu bilinmeyenleri çoğunlukla “x” ile gösteriyoruz. Peki ama neden?

Kısa cevap şu: Bilinmeyeni x, y, z gibi alfabenin son harfleriyle göstermeyi Fransız düşünür René Descartes yaygınlaştırdı. Bunu 1637’de yayımlanan La Géométrie (Geometri) adlı eserinde yaptı. Descartes’ın neden özellikle x’i seçtiği ise kesin olarak bilinmiyor. Bu yazıda bilinen, tartışılan ve okulda karşına çıkacak kısmı birlikte ayıralım.

Öne Çıkan Başlıklar:

 

Matematikte bilinmeyeni temsil eden büyük kırmızı tuğla desenli x harfi çizimi

Hocam, adınız “Türkçe Öğretmenimiz” ama matematik anlatıyorsunuz demeyin. Konu aslında diller arası bir sözcük alışverişi, bir bilinmeyen “şey” ve hem büyük bir bilim insanı hem de şair olan bir isim içeriyor.

X’i Yaygınlaştıran Kim?

Bilinmeyeni x ile gösterme alışkanlığını René Descartes yaygınlaştırdı. Ondan önce matematik problemleri uzun süre harflerle değil, sözcüklerle yazıldı. Bilinmeyen için “şey”, “sayı” ya da “kök” gibi kelimeler kullanılıyordu. Bilinmeyeni harfle göstermenin önemli adımlarından birini François Viète attı: 1591’de bilinmeyenler için ünlü harfleri, bilinen sayılar için ünsüz harfleri kullandı.

Bugünkü alışkanlığımız ise Descartes’tan gelir. Descartes, La Géométrie’de bilinen nicelikler için alfabenin ilk harflerini (a, b, c), bilinmeyenler için son harflerini (z, y, x) kullandı. Oxford English Dictionary’nin notuna göre x, y, z’nin bilinmeyen sembolü olarak kullanılması Descartes’a dayanır.

Kısaca: X’in bilinmeyen olarak yerleşmesinde Descartes’ın 1637 tarihli eseri belirleyicidir. Ama “neden y ya da z değil de en çok x?” sorusunun kesin ve belgelenmiş bir cevabı yoktur.

Ömer Hayyam ve “Şey” Hikâyesi

Ömer Hayyam, bilinmeyene “şey” denen Arapça cebir geleneğinde küp denklemleri üzerine çalışmış bir matematikçi ve şairdir. Ünlü yazar Amin Maalouf, Hayyam’ın hayatını kurgulayan Semerkant adlı tarihî romanında Ömer’in bu konuda bir eser yazdığını ve bilinmeyene “şey” dediğini anlatır.

Küp denklemlerini çağrıştıran üst üste yığılmış renkli küplerden oluşan çizim

Romandaki bu sahnenin tarihsel bir dayanağı var. Orta Çağ cebir kitaplarındaki bu “şey” (şey’) kelimesi Latince çevirilerde “res”, İtalyan hesap kitaplarında “cosa” oldu. Bunların hepsi “şey” anlamına gelir.

Sarıklı ve beyaz sakallı Ömer Hayyam’ı hayalî olarak gösteren eski tarz portre resmi

Maalouf’un Ömer diye bahsettiği kişi, döneminin en büyük bilim insanlarından biri olan şair, filozof, matematikçi ve astronom Ömer Hayyam’dır (1048–1131). Hayyam, cebir üzerine yazdığı eserinde küp denklemlerini sınıflandırdı. Bu denklemlerin çözümlerini konik eğrilerin kesişimiyle geometrik olarak buldu.

“Şey”den X’e Açıklaması Neden Tartışmalı?

Çünkü bu açıklamayı destekleyen bir belge bulunamadı. Yaygın anlatıma göre Arapça “şey” önce İspanyolcaya geçti. İspanyolcada “ş” sesi “x” ile yazıldığı için kelime “xei” ya da “xay” diye yazıldı, zamanla kısalıp “x” oldu.

Bu hikâye çok sevilir ve bu yazının ilk sürümünde de kesin bilgi gibi anlatılmıştı. Oysa matematik tarihçileri bu açıklamayı kanıtlanmış saymıyor.

Açıklama Ne söylüyor? Kanıt durumu
Descartes’ın harf düzeni Bilinenler a, b, c; bilinmeyenler z, y, x ile gösterildi. Eserin kendisinde görülür; tarihçiler bu konuda hemfikirdir.
Arapça “şey” → “xei” → x X, “şey” kelimesinin İspanyolca yazımının kısaltmasıdır. Cajori ve Oxford English Dictionary’ye göre bunu destekleyen kanıt yok.
Matbaa hikâyesi Dizgide x harfi bol olduğu için x daha çok kullanıldı. Bir olasılık olarak anılır; belgelenmiş değildir.

Matematik tarihçisi Florian Cajori, “şey” açıklaması için hiçbir kanıt bulunmadığını yazar. Oxford English Dictionary de x’in “xei” yazımından türediği varsayımını destekleyen kanıt olmadığını belirtir.

Middlebury College’dan matematikçi Peter Schumer da bu hikâyeye kuşkuyla bakar. Ona göre İspanyolcada x harfi zaten vardı, Orta Çağ’da bilinmeyen için x’in düzenli bir kullanımı da görülmez. Hatta 1556’da Meksika’da yayımlanan bir cebir kitabı bilinmeyene hâlâ “cosa” diyordu.

Bir anlatıma göre kitabın dizgisinde son harfler azalınca matbaacı, Descartes’a hangi harfi kullanacağını sordu. Descartes fark etmeyeceğini söyledi. Matbaacı da Fransızcada y ve z’den az kullanıldığı için kasada daha bol bulunan x’i seçti. Bu da güzel bir hikâyedir ama doğrulanmış değildir.

Kısacası x’in neden “kazanan harf” olduğu bugün de bir matematik tarihi sorusudur.

Okulda X ile Tanışmak: 6 ve 7. Sınıf

X ile ilk ciddi tanışma ortaokulda olur. Maarif Modeli ortaokul matematik programında bu konular “İşlemlerle Cebirsel Düşünme ve Değişimler” temasında yer alır.

  • 6. sınıf: “Bilinmeyen Nicelikler”, örüntüler ve cebirsel ifadeler işlenir. “Değişken” bu temanın anahtar kavramlarındandır.
  • 7. sınıf: Cebirsel ifadelerle işlemler ile birinci dereceden bir bilinmeyenli denklem ve eşitsizlikler gelir.

Bir örnekle bakalım: Bir kutudaki kalem sayısını bilmiyorsan ona x diyebilirsin. Üç kutu ve iki tane de tek kalem varsa toplam kalem sayısı 3x + 2 cebirsel ifadesiyle gösterilir. “İki kutu ve üç kalem toplam 11 kalem ediyor” dersen 2x + 3 = 11 denklemini kurarsın. Bu eşitliği doğru yapan değer x = 4’tür.

İlginç bir ayrıntı daha var: Program, 6. sınıfta derse harfli ifadelerin tarihinden ve Harezmi, Ömer Hayyam gibi âlimlerin cebire katkılarından bahsederek başlanabileceğini söyler. 7. sınıfta tarihsel süreçteki denklemlerle ilgili bir araştırma da performans görevi olarak verilebilir. Yani bu yazı, ödevin için iyi bir başlangıç noktası olabilir.

Konuyu çalışmak istersen Derslig’deki 6. sınıf Cebirsel İfadeler içeriklerine göz atabilirsin. Yıl boyunca hangi temaların işlendiğini 6. sınıf matematik konuları ve 7. sınıf matematik konuları yazılarımızda bulabilirsin.

 

Ferhat TAŞTEKİN

@turkceogretmenimiz

Sıkça Sorulan Sorular

Matematikte x ne demek?
Matematikte x, değerini henüz bilmediğimiz ya da değişebilen bir sayıyı gösteren harftir. Denklemde bulunması gereken bilinmeyeni, cebirsel ifadede ise değişkeni temsil eder. X yerine başka bir harf de kullanılabilir; x yalnız en yaygın tercihtir.
Bilinmeyene neden x denir?
Bilinmeyenleri x, y, z ile göstermeyi René Descartes 1637’de yayımlanan La Géométrie ile yaygınlaştırdı. Descartes’ın neden en çok x’i kullandığı ise kesin olarak bilinmiyor. Arapça “şey” kelimesinden geldiği yönündeki açıklama popülerdir ama tarihçilere göre kanıtı yoktur.
X neye eşittir?
X’in tek bir sabit değeri yoktur; değeri, içinde bulunduğu denkleme göre değişir. Örneğin 2x + 3 = 11 denkleminde x = 4’tür, çünkü 2 · 4 + 3 = 11 olur. Bulduğun değeri denklemde yerine koyarak doğru olup olmadığını kontrol edebilirsin.
Bilinmeyen ile değişken aynı şey mi?
Tam olarak aynı değildir. Denklemde x, eşitliği doğru yapan belirli bir değeri bekleyen bilinmeyendir. 3x + 2 gibi bir cebirsel ifadede ise x farklı değerler alabilen bir değişkendir ve ifadenin değeri x’e göre değişir.
Ömer Hayyam bilinmeyene ne diyordu?
Ömer Hayyam, döneminin Arapça cebir geleneğinde olduğu gibi sembol yerine sözcükler kullandı. Bu gelenekte bilinmeyene “şey” denirdi. Hayyam’ın en bilinen matematik katkısı, küp denklemlerini sınıflandırıp konik eğrilerle geometrik olarak çözmesidir.

Kaynakça

Son güncelleme: 12 Kasım 2026