Kadın bilim insanları matematik, fizik, kimya, tıp ve bilgisayar biliminde çığır açan buluşlar yapmış, çoğu zaman da büyük önyargılara rağmen çalışmıştır. Marie Curie'nin radyumu, Rosalind Franklin'in DNA fotoğrafı, Ada Lovelace'in yayımlanan ilk algoritma tarifi ve Tu Youyou'nun sıtma ilacı bu buluşlardan yalnız birkaçıdır.

Bu yazıda en tanınmış kadın bilim insanlarını ve icatlarını önce tek bir tabloda görecek, ardından her birinin hikâyesini kısaca okuyacaksın. Türk kadın bilim insanlarına da ayrı bir bölüm ayırdık.

Öne Çıkan Başlıklar:

 

Kadın Bilim İnsanları ve Buluşları: Özet Tablo

Aşağıdaki tablo, bilime yön veren kadın bilim insanlarını alanları, buluşları ve önemli yıllarıyla bir arada gösterir. Nobel bilgileri Nobel Vakfının resmî sitesinden alınmıştır.

Bilim insanı Alan Buluş veya katkı Önemli yıl Ödül veya not
Hypatia Matematik, astronomi İskenderiye'de matematik ve felsefe öğretimi yaklaşık 370–415 Matematiğe önemli katkı yapan ilk kadın
Ada Lovelace Matematik, bilgisayar Adım adım işlem dizisinin yayımlanan ilk tarifi 1843 "İlk programcı" diye anılan isim
Marie Curie Fizik, kimya Polonyum ve radyum elementlerinin keşfi 1898 Nobel Fizik 1903, Nobel Kimya 1911
Lise Meitner Fizik Çekirdek bölünmesinin (fisyon) açıklanması 1938 1944 Nobel Kimya yalnız Otto Hahn'a
Hedy Lamarr Haberleşme teknolojisi Frekans değiştiren gizli haberleşme sistemi 1942 ABD patenti, George Antheil ile
Barbara McClintock Genetik Hareketli genetik elementler ("sıçrayan genler") 1940'lar–1950'ler Nobel Fizyoloji veya Tıp 1983
Rosalind Franklin Kimya, kristalografi DNA'nın X-ışını görüntüsü "Fotoğraf 51" 1952 1962 Nobel'i dışında kalan katkı
Katherine Johnson Matematik, uzay NASA uzay uçuşlarının yörünge hesapları 1961–1962 Başkanlık Özgürlük Madalyası 2015
Stephanie Kwolek Kimya Çelikten beş kat güçlü Kevlar lifi 1965 Yelekten bisiklet lastiğine yaklaşık 200 kullanım alanı
Tu Youyou Tıp Sıtma ilacı artemisinin 1970'ler Nobel Fizyoloji veya Tıp 2015
Katalin Karikó Biyokimya mRNA aşılarını mümkün kılan nükleozit değişiklikleri 2005 Nobel Fizyoloji veya Tıp 2023
Jennifer Doudna ve Emmanuelle Charpentier Kimya, genetik CRISPR/Cas9 "genetik makas" yöntemi 2012 Nobel Kimya 2020
Özlem Türeci Tıp, immünoloji mRNA tabanlı COVID-19 aşısının klinik geliştirmesi 2020 BioNTech'in kurucu ortaklarından

Tarihin İlk Bilim Kadınları

Tarihte adı bilinen ilk bilim kadınlarından biri İskenderiyeli Hypatia'dır. Bilgisayar çağının ilk kadın öncüsü ise 19. yüzyılda yaşayan Ada Lovelace'tir.

Hypatia: Matematiğe Katkı Yapan İlk Kadın

Hypatia, yaklaşık 370 yılında İskenderiye'de doğdu ve 415'te orada öldü. St Andrews Üniversitesinin matematik tarihi arşivi MacTutor, onu matematiğin gelişimine önemli katkı yapan ilk kadın olarak tanımlar. Matematikçi babası Theon'dan eğitim aldı ve 400 yılı civarında İskenderiye'deki Platoncu okulun başına geçti. Burada matematik ve felsefe dersleri verdi.

Ada Lovelace: İlk Bilgisayar Programcısı

Ada Lovelace (1815–1852), şair Lord Byron'ın kızıydı. 1843'te Charles Babbage'in Analitik Makinesi üzerine bir makaleyi çevirdi ve çeviriye kendi uzun notlarını ekledi. Bilgisayar Tarihi Müzesine göre bu notlar, matematik problemlerini çözmek için adım adım işlem dizisinin yayımlanmış ilk tarifini içerir. Bu yüzden Lovelace bugün "ilk programcı" olarak anılır.

Nobel Ödüllü Kadın Bilim İnsanları

Nobel Vakfının verilerine göre 1901–2026 arasında Nobel ödülleri, Ekonomi Ödülü dâhil, 69 farklı kadına verildi. Bu listenin ilk adı, 1903'te ödül alan Marie Curie'dir.

Marie Curie: İki Nobel Kazanan İlk İnsan

Marie Curie (1867–1934), Varşova'da doğdu ve çalışmalarını Paris'te sürdürdü. Eşi Pierre Curie ile birlikte 1898'de polonyum ve radyum elementlerini keşfetti.

1903'te Pierre Curie ve Henri Becquerel ile birlikte Nobel Fizik Ödülü kazandı. 1911'de ise tek başına Nobel Kimya Ödülü aldı. Böylece iki Nobel kazanan ilk insan oldu ve iki kez Nobel alan tek kadın olarak kaldı.

Barbara McClintock: Sıçrayan Genler

Amerikalı genetikçi Barbara McClintock, mısır bitkisinin kalıtsal özelliklerini inceledi. Bu özelliklerin kuşaktan kuşağa aktarılışını kromozomlardaki değişikliklerle ilişkilendirdi ve "hareketli genetik elementleri" keşfetti. Bu buluşla 1983'te tek başına Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü kazandı.

Tu Youyou: Geleneksel Bilgiden Modern İlaca

Çinli bilim insanı Tu Youyou, 1970'lerde geleneksel bitkisel ilaçları inceledi. Tatlı pelin bitkisinden sıtma parazitini durduran artemisinin maddesini elde etti. Nobel Vakfına göre artemisinin temelli ilaçlar milyonlarca insanın hayatta kalmasına katkı sağladı. 2015'te Tu Youyou'ya Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü verildi ve ödülün yarısı ona ayrıldı.

Jennifer Doudna ve Emmanuelle Charpentier: Genetik Makas

Jennifer Doudna ve Emmanuelle Charpentier, 2012'de DNA'yı çok hassas biçimde düzenlemeyi sağlayan CRISPR/Cas9 yöntemini geliştirdi. Bu "genetik makas", bir bakterinin virüslere karşı kullandığı savunma sisteminden esinlenir. 2020 Nobel Kimya Ödülü bu iki bilim insanı arasında paylaştırıldı.

Katalin Karikó: mRNA Aşılarının Temeli

Macar asıllı biyokimyacı Katalin Karikó, Drew Weissman ile birlikte mRNA moleküllerindeki nükleozit bazlarını değiştirmenin yolunu buldu. Bu buluş, COVID-19'a karşı etkili mRNA aşılarının geliştirilmesini mümkün kıldı. 2023 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü, Karikó ile Weissman arasında paylaştırıldı.

Değeri Sonradan Anlaşılan Bilim Kadınları

Bazı kadın bilim insanlarının katkısı, büyük buluşlar ödüllendirilirken geri planda kaldı. Rosalind Franklin ve Lise Meitner bunun en çok bilinen iki örneğidir.

Rosalind Franklin: DNA'nın Yapısını Aydınlatan Fotoğraf

Rosalind Franklin, 6 Mayıs 1952'de King's College London'da DNA'nın X-ışını kırınım görüntüsünü elde etti. "Fotoğraf 51" adıyla bilinen bu görüntü, DNA'nın üç boyutlu yapısı hakkında önemli ipuçları verdi. Meslektaşı Maurice Wilkins, fotoğrafı Franklin'in haberi olmadan James Watson ve Francis Crick'e gösterdi. Watson ve Crick, DNA'nın çift sarmal modelini kurarken bu görüntüden yararlandı.

1962 Nobel Fizyoloji veya Tıp Ödülü Watson, Crick ve Wilkins'e verildi. Franklin 1958'de hayatını kaybetmişti ve Nobel Ödülü ölümden sonra verilmez.

Lise Meitner: Çekirdek Bölünmesini Açıklayan Fizikçi

Avusturyalı fizikçi Lise Meitner, Aralık 1938'de yeğeni Otto Frisch ile birlikte şaşırtıcı bir sonucu açıkladı. Otto Hahn'ın deneyinde uranyum çekirdeğinin ikiye bölündüğünü fark ettiler. Frisch bu olaya "fisyon" (bölünme) adını verdi. 1944 Nobel Kimya Ödülü ise ağır çekirdeklerin bölünmesini keşfettiği için yalnız Otto Hahn'a verildi.

Kadınların Bulduğu İcatlar ve Uzay Hesapları

Kadın bilim insanlarının buluşları yalnız laboratuvarda kalmadı; bugün kullandığımız malzemelere ve uzay yolculuklarına da yön verdi.

Hedy Lamarr: Gizli Haberleşme Sistemi

Hollywood oyuncusu olarak tanınan Hedy Lamarr, besteci George Antheil ile birlikte bir icat geliştirdi. 1942'de ABD'de patent alan bu "gizli haberleşme sistemi", sinyalin farklı frekanslar arasında geçiş yapmasına dayanıyordu. Sistem, radyoyla yönlendirilen torpidoların fark edilmesini ve sinyalin bozulmasını zorlaştırmak için tasarlanmıştı. ABD Ulusal Mucitler Onur Listesi, bu frekans atlama tekniğini kablosuz iletişimde önemli bir gelişme olarak anar.

Stephanie Kwolek: Kevlar

Kimyager Stephanie Kwolek, 1965'te DuPont şirketinin laboratuvarında çelikten beş kat güçlü bir lif keşfetti. Bu lif Kevlar adıyla üretildi. Bilim Tarihi Enstitüsüne göre Kevlar bugün koruyucu yelek, tekne, uçak, halat ve bisiklet lastiği gibi yaklaşık 200 alanda kullanılır.

Katherine Johnson: NASA'nın Hesapçısı

Matematikçi Katherine Johnson, 1953'te NASA'nın öncülü NACA'da çalışmaya başladı. 1961'de Amerika'nın ilk insanlı uzay uçuşunun yörünge analizini yaptı. 1962'de John Glenn, Dünya'nın çevresinde dolanacağı uçuştan önce bilgisayarın hesaplarını Johnson'un elle doğrulamasını istedi.

Apollo programında da Ay modülünün komuta modülüyle buluşma hesaplarına katkı verdi. Hikâyesi "Hidden Figures" filmine konu oldu. 2015'te ABD'nin en yüksek sivil ödülü olan Başkanlık Özgürlük Madalyası ona verildi.

Türk Kadın Bilim İnsanları

Türk kadın bilim insanları arasında astronomiden tıbba, malzeme biliminden aşı çalışmalarına kadar farklı alanlarda öncü isimler vardır. Aşağıda kaynaklarla doğrulanmış üç örneği bulacaksın.

Nüzhet Gökdoğan: İlk Türk Kadın Astronom

İstanbul Ansiklopedisi, Nüzhet Gökdoğan'ı "ilk Türk kadın astronom" olarak tanımlar. 1910'da İstanbul'da doğdu ve 1934'te Paris Üniversitesinden diploma aldı. Aynı yıl İstanbul Üniversitesinde astronomi doçenti oldu, 1948'de aynı üniversitede astronomi profesörü oldu. Beyazıt'taki İstanbul Üniversitesi Rasathanesinin kurucuları arasında yer aldı.

Özlem Türeci: mRNA Aşısının Arkasındaki Hekim

1967 doğumlu Prof. Dr. Özlem Türeci, Türkiye kökenli bir Alman hekim ve bilim insanıdır. Eşi Uğur Şahin ile birlikte BioNTech şirketinin kurucu ortaklarındandır. BioNTech'in yayımladığı özgeçmişe göre Türeci, mRNA tabanlı COVID-19 aşısını bir yıldan kısa sürede geliştiren "Project Lightspeed" çalışmasının klinik geliştirmesini yönetti. Kanser aşıları ve bağışıklık tedavileri üzerine de çalışır.

Canan Dağdeviren: Vücuda Uyan Esnek Cihazlar

İstanbul doğumlu Canan Dağdeviren, ABD'deki Massachusetts Teknoloji Enstitüsünde (MIT) Media Lab bünyesinde bir araştırma grubunu yönetiyor. Doktorasında basınçla elektrik üreten (piezoelektrik) esnek sistemler üzerinde çalıştı. Ekibi, vücuda sarılabilen ya da yerleştirilebilen sensörler ve enerji toplayan cihazlar geliştiriyor.

Kadın Bilim İnsanlarının Ortak Özellikleri

Bu bilim insanlarının hikâyelerinde dört ortak özellik öne çıkar:

  • bilgiye ulaşma tutkusu
  • engellere rağmen pes etmeme kararlılığı
  • insanlık için fayda üretme vizyonu
  • cinsiyet kalıplarını yıkma cesareti

Bu yol hâlâ tamamlanmış değil. Birleşmiş Milletler, UNESCO verisine dayanarak bugün dünyadaki araştırmacıların üçte birinden azının kadın olduğunu belirtir. Bu yüzden her yıl 11 Şubat, Uluslararası Bilimde Kadın ve Kız Çocukları Günü olarak anılır. Bu günün hikâyesini 11 Şubat - Uluslararası Bilimde Kadın ve Kız Çocukları Günü yazımızda okuyabilirsin.

Daha fazlasını keşfet: Bilim tarihini değiştiren diğer isimler için Tarihteki En Ünlü Mucitler ve İcatları ve Bir Buluşun Hikâyesi: Arşimet yazılarına göz atabilirsin.

Sen de Geleceğin Bilim İnsanı Olabilirsin!

Gördüğün gibi, bilim dünyasını değiştiren kadınlar bir zamanlar senin gibi merak eden, soru soran çocuklardı. Vazgeçmeden çalıştılar ve hayallerinin peşinden gittiler. Senin aklındaki bir fikir de geleceğin büyük buluşlarından biri olabilir. Oku, araştır, merak et ve unutma: Bilim herkes içindir!

Merakını denemeye dönüştürmek istersen Derslig'in Keşif Modu'nda konuları izlemekle kalmaz, deneyerek ve uygulayarak öğrenirsin.

Sıkça Sorulan Sorular

En ünlü kadın bilim insanları ve icatları nelerdir?
En ünlü kadın bilim insanları arasında radyumu keşfeden Marie Curie, yayımlanan ilk algoritma tarifini yazan Ada Lovelace ve DNA'nın "Fotoğraf 51"ini çeken Rosalind Franklin vardır. Kevlar'ı bulan Stephanie Kwolek, sıtma ilacı artemisinini elde eden Tu Youyou ve CRISPR yöntemini geliştiren Jennifer Doudna ile Emmanuelle Charpentier de bu listededir.
Dünyanın ilk kadın bilim insanı kimdir?
Adı ve hayatı bilinen ilk kadın bilim insanlarından biri İskenderiyeli Hypatia'dır. Yaklaşık 370–415 yılları arasında yaşadı. Matematik ve felsefe dersleri verdi, astronomi eserleri üzerinde çalıştı. Matematiğin gelişimine önemli katkı yapan ilk kadın olarak kabul edilir.
Nobel Ödülü alan ilk kadın kimdir?
Nobel Ödülü alan ilk kadın Marie Curie'dir. 1903'te Nobel Fizik Ödülü, 1911'de Nobel Kimya Ödülü aldı. İki Nobel kazanan ilk insan da odur.
Türk kadın bilim insanları kimlerdir?
İlk Türk kadın astronom Nüzhet Gökdoğan, BioNTech'in kurucu ortaklarından Özlem Türeci ve MIT'de esnek biyomedikal cihazlar geliştiren Canan Dağdeviren tanınmış Türk kadın bilim insanlarındandır. Her birinin katkısını yukarıdaki "Türk Kadın Bilim İnsanları" bölümünde bulabilirsin.
Kaç kadın Nobel Ödülü kazandı?
Nobel Vakfına göre 1901–2026 arasında Nobel Ödülü ve Ekonomi Ödülü kadınlara 70 kez verildi. Marie Curie iki kez ödül aldığı için bu, toplam 69 kadın demektir.
Kız bilim insanı olmak için ne yapabilirim?
Bilim insanı olmanın ilk adımı merak etmek ve soru sormaktır. Matematik ve fen derslerine düzenli çalışabilir, bilim insanlarının hayatlarını okuyabilir ve küçük deneylerle gözlem yapabilirsin. Bu yazıdaki bilim kadınlarının çoğu da yolculuğuna merakla başladı.

Kaynakça

  • Nobel Prize Outreach, "Nobel Prize awarded women", nobelprize.org.
  • Nobel Prize Outreach, Marie Curie (Fizik 1903, Kimya 1911), Barbara McClintock (1983), Tu Youyou (2015), Jennifer Doudna ve Emmanuelle Charpentier (Kimya 2020), Katalin Karikó (2023), Otto Hahn (Kimya 1944) ve 1962 Fizyoloji veya Tıp ödül sayfaları, nobelprize.org.
  • MacTutor History of Mathematics, "Hypatia of Alexandria", University of St Andrews.
  • Computer History Museum, "Ada Lovelace", computerhistory.org.
  • Embryo Project Encyclopedia, "Photograph 51, by Rosalind Franklin (1952)", Arizona State University.
  • American Physical Society, "December 1938: Discovery of Nuclear Fission", APS News.
  • Google Patents, US2292387A "Secret communication system".
  • National Inventors Hall of Fame, "Hedy Lamarr", invent.org.
  • NASA, "Katherine Johnson Biography".
  • Science History Institute, "Stephanie L. Kwolek".
  • BioNTech, "Prof. Özlem Türeci, M.D." özgeçmişi.
  • Hürriyet, "Dünya sizinle gurur duyuyor", 20 Mart 2021.
  • İstanbul Ansiklopedisi (Reşad Ekrem Koçu), "Gökdoğan (Nüzhet)".
  • MIT Media Lab, "Canan Dagdeviren".
  • Birleşmiş Milletler, "International Day of Women and Girls in Science, 11 February", un.org.

Son güncelleme: 4 Kasım 2026