Evde yapılacak kolay deneyler için laboratuvar gerekmez. Süt, sirke, karbonat, tuz, buz ve kâğıt havlu gibi mutfak malzemeleri yeter. Bu yazıdaki beş deney 1–4. sınıf çocukları için seçildi ve 10–12 yaş çocuklar da ölçüm ve kayıt adımlarıyla yapabilir. Hepsi bir yetişkinin gözetiminde, ateş ve kesici alet olmadan yapılır.

Her deneyde malzemeleri, adımları, sonucun bilimsel nedenini ve çocuğunuzla konuşabileceğiniz "Ne değiştirdik, ne gözledik?" sorusunu bulacaksınız.

Deney Ne gözlenir Bilim konusu
Sihirli süt Renkler bir anda dağılıp döner Yüzey gerilimi, deterjan ve yağ
Kendi kendine şişen balon Balon gazla dolar Kimyasal tepkime, karbondioksit
Yürüyen su Renkli su boş bardağa geçer, renkler karışır Kılcallık
Tuzla buz kaldırma İp buza yapışır Donma noktası
Yüzen yumurta Yumurta tuzlu suda yükselir Yoğunluk

Öne Çıkan Başlıklar:

 

Başlamadan Önce: Güvenlik Kuralları

Bu deneylerdeki malzemeler evde her gün kullanılan şeylerdir. Yine de her deney bir yetişkinin yanında yapılmalıdır.

  • Deney malzemesi yenmez ve içilmez; deneyden sonra süt, sirke ve yumurta mutfağa geri dönmez.
  • Deterjan, sirke ve tuz göze gelmemelidir; yüz eğilerek bardağa yaklaşılmaz.
  • Çamaşır suyu, ağartıcı ve benzeri temizlik ürünleri deney malzemesi olarak kullanılmaz.
  • Ateş, ocak, kibrit ve kesici alet gerektiren deneyler bu listede yoktur.
  • Gıda boyası leke yapabilir; masaya tepsi ya da eski bir örtü serin.
  • Deney bitince eller sabunla yıkanır, çalışma alanı birlikte toplanır.
Not: Bu yazının eski sürümündeki "gazozla patlayan şeker" ve "limonla elektrik" deneylerini listeden çıkardık. İlki güçlü fışkırdığı için açık havada ve mesafeli yapılmalıdır. İkincisi metal parçalar ve küçük bir ışık gerektirir. Bu yüzden ev içi kolay deneyler listesine uygun değiller.

1. Sihirli Süt Deneyi

Malzemeler: düz bir tabak, tam yağlı süt, birkaç renk gıda boyası, kulak çubuğu, sıvı bulaşık deterjanı.

1
Sütü dökün

Tabağın tabanını kaplayacak kadar süt koyun.

2
Renkleri damlatın

Farklı renkleri tabağın farklı yerlerine birkaç damla damlatın.

3
Deterjanla dokunun

Kulak çubuğunun ucunu deterjana batırın ve sütün ortasına hafifçe dokundurun.

Neden olur? Süt büyük ölçüde sudur ve içinde küçük yağ damlacıkları vardır. Sütün yüzey gerilimi, boyanın fazla yayılmasını engeller.

Deterjan molekülünün bir ucu suyu, diğer ucu yağı çeker. Deterjan yüzey gerilimini düşürür ve yağ damlacıklarıyla etkileşir; oluşan hareketi boyalar sayesinde görürüz. Deterjan süte karıştıkça hareket yavaşlar ve durur.

Ne değiştirdik, ne gözledik? Aynı deneyi yağsız sütle tekrarlayın. Değiştirdiğiniz tek şey süt türü olsun; renklerin ne kadar hareket ettiğini karşılaştırın.

2. Sirke ve Karbonatla Şişen Balon

Malzemeler: küçük plastik şişe, balon, huni, karbonat, sirke, çay kaşığı, tepsi.

Nasıl yapılır? Şişeyi tepsiye koyun ve içine huniyle yaklaşık 60 ml sirke dökün. Huniyle balonun içine 2 çay kaşığı karbonat koyun.

Balonun ağzını şişenin ağzına geçirin. Sonra balonu kaldırıp karbonatı şişeye dökün. Balonu şişenin ağzında tutun ve izleyin.

Neden olur? Karbonat ile sirke birleşince tepkimeye girer ve karbondioksit gazı açığa çıkar. Gazın gidecek başka yeri olmadığı için balonu doldurur. Küçük şişede köpük taşabilir; tepsi bu yüzden gereklidir.

Güvenlik: Cam yerine plastik şişe kullanın. Karbonat ve sirke zararlı değildir ama ağza alınmaz, yutulmaz. Şişenin ağzı kapakla kapatılmaz; yalnız balon takılır.

Ne değiştirdik, ne gözledik? İki şişeye de 2 çay kaşığı karbonat koyun; birine 30 ml, diğerine 60 ml sirke dökün. Şişe, balon ve karbonat aynı kalsın. Hangi balonun daha çok şiştiğini karşılaştırın.

3. Yürüyen Su Deneyi

Malzemeler: 3 şeffaf bardak, su, sarı ve mavi gıda boyası, kâğıt havlu.

Nasıl yapılır? Bardakları yan yana dizin. İlk ve üçüncü bardağı dörtte üçüne kadar suyla doldurun, ortadakini boş bırakın. İlk bardağa sarı, üçüncüsüne mavi boya damlatın.

Kâğıt havluyu şerit hâlinde katlayıp ikiye bükün. Bir ucu dolu bardağa, diğer ucu boş bardağa gelecek şekilde iki köprü kurun. Şeritler bardakların dibine değmelidir. 20 dakika sonra ve 1 saat sonra bakın.

Neden olur? Ontario Bilim Merkezinin deney kılavuzu bu olayı şöyle açıklar: Kâğıt havlu, aralarında küçük boşluklar olan selüloz liflerinden yapılır. Bu boşluklar ince borular gibi davranır ve suyu yukarı çeker. Suyun havluya tutunması, su moleküllerinin birbirine tutunmasından güçlü olduğu için su yükselir. Buna kılcallık denir.

Bitkilerde suyun kökten yapraklara taşınmasında da kılcallığın payı vardır. Boş bardakta sarı ve mavi karışır, su yeşile döner.

Ne değiştirdik, ne gözledik? İki ayrı düzenek kurun: Her birinde bir dolu ve bir boş bardak olsun. Birinde ince, diğerinde kalın şerit kullanın. 20 dakika sonra hangi boş bardakta daha çok su biriktiğini karşılaştırın.

4. Tuzla Buz Kaldırma Deneyi

Malzemeler: buz küpü, bir bardak su, yaklaşık 20 cm ip, tuz.

Nasıl yapılır? Buz küpünü suya bırakın. Önce ipi buzun üstüne koyup kaldırmayı deneyin; ip tutmaz.

Sonra ipi yeniden buzun üstüne koyun ve üzerine bir tutam tuz serpin. Yaklaşık 30 saniye bekleyip ipi yavaşça kaldırın. Buz ipe yapışmış olarak yükselir.

Neden olur? Simon Fraser Üniversitesinin fizik etkinliğinde anlatıldığı gibi tuz, suyun donma noktasını düşürür. İpin altındaki buz bu yüzden biraz erir, sonra yeniden donar ve ipi tutar. Kışın buzlanan yollara tuz atılmasının nedeni de budur.

Ne değiştirdik, ne gözledik? Tuzsuz ve tuzlu denemeyi yan yana yapın. Değişen tek şey tuzdur; gözlediğiniz şey ipin buzu kaldırıp kaldırmadığıdır.

5. Tuzlu Suda Yüzen Yumurta

Malzemeler: 2 şeffaf bardak, su, tuz, kaşık, çiğ yumurta.

Nasıl yapılır? İki bardağı da aynı miktarda suyla doldurun. Birine dokunmayın, diğerine kaşık kaşık tuz ekleyip karıştırın. Taze bir yumurtayı kaşığa alın ve önce tuzsuz suya yavaşça bırakın; yumurta batar.

Sonra yumurtayı yine kaşıkla tuzlu suya bırakın. Bu sonuç taze yumurta için geçerlidir. Yumurta yükselmezse bir kaşık daha tuz ekleyip karıştırın.

Neden olur? Tuz, suyun yoğunluğunu artırır. Su, yumurtadan daha yoğun hâle gelince yumurta yüzer. Tatlı suda ise yumurta daha yoğun olduğu için batar.

Hijyen: Çiğ yumurta, Salmonella bakterisinin bilinen kaynaklarından biridir. Yumurtayı yalnız yetişkin tutsun ya da çocuk tuttuktan sonra elini sabunla yıkasın. Deneyde kullanılan yumurta yenmez.

Ne değiştirdik, ne gözledik? Eklediğiniz tuz kaşıklarını sayın. Yumurtanın kaçıncı kaşıkta yükselmeye başladığını bir kâğıda yazın.

Ne Değiştirdik, Ne Gözledik?

Bir deneyi eğlenceli bir gösteriden bilimsel bir çalışmaya çeviren şey, sorulan sorulardır. Her deneyden sonra çocuğunuzla şu üç soruyu konuşun.

Soru Balon deneyi örneği
Ne değiştirdik? Sirke miktarı (30 ml ve 60 ml)
Ne gözledik? Balonun ne kadar şiştiği
Neleri aynı tuttuk? Şişe, balon, 2 çay kaşığı karbonat

Bilimde bu soruların adları vardır. Değiştirdiğimiz şey bağımsız değişken, gözlediğimiz sonuç bağımlı değişken, aynı tuttuklarımız ise kontrol edilen değişkenlerdir. Aynı anda tek bir şeyi değiştirmek, sonucun nedenini bulmayı kolaylaştırır.

Sonuçları basit bir deney defterine yazmak da işe yarar. Çocuğunuz önce tahminini, sonra gözlemini yazabilir ya da çizebilir. Tahmin tutmasa bile bu bir başarısızlık değildir; yeni bir soru demektir.

Bu deneyler, çocuğunuzun fen bilimleri dersinde öğrendiklerini evde gözlemle desteklemenin kolay bir yoludur. 3. sınıfta hangi konuların işlendiğini 3. Sınıf Fen Bilimleri Güncel Konuları yazısında, 4. sınıf için 4. Sınıf Fen Bilimleri Güncel Konuları yazısında bulabilirsiniz. Derslig'de ilkokul sınıflarına yönelik animasyonlu konu anlatımları, interaktif etkinlikler ve mini sınavlar da yer alır.

Sıkça Sorulan Sorular

Evde yapılacak en kolay deneyler hangileri?
Sihirli süt, sirke ve karbonatla şişen balon, yürüyen su, tuzla buz kaldırma ve tuzlu suda yüzen yumurta en kolay deneyler arasındadır. Hepsi mutfakta bulunan malzemelerle yapılır. Ateş, ocak ya da kesici alet gerektirmez.
3. sınıf öğrencisi evde hangi deneyleri yapabilir?
Bu yazıdaki beş deney 3. sınıf öğrencisi için uygundur; adımlar kısadır ve sonuç birkaç saniye ile bir saat arasında görülür. Çocuk adımları kendisi uygulayabilir, yetişkin ise yanında durur. Gözlemlerini deftere yazması deneyi ödev için de kullanışlı hâle getirir.
Evde deney yaparken nelere dikkat edilmeli?
Her deney bir yetişkinin gözetiminde yapılmalıdır. Malzemeler yenmez, göze gelmemelidir ve çamaşır suyu gibi temizlik ürünleri kullanılmaz. Çiğ yumurtayla çalışıldıysa eller sabunla yıkanır.
Sihirli süt deneyinde renkler neden hareket eder?
Deterjan, sütün yüzey gerilimini düşürür ve sütteki yağ damlacıklarıyla etkileşir. Bu sırada oluşan hareket, gıda boyalarını sürükler. Tam yağlı sütle yağsız sütü karşılaştırarak farkı kendiniz gözleyebilirsiniz.
Deney beklediğim gibi sonuçlanmazsa ne yapmalıyım?
Önce adımları kontrol edin ve deneyi bir kez daha yapın. Balon şişmediyse ağzı sızdırıyor olabilir ya da malzeme az kalmış olabilir. Her denemede yalnız bir şeyi değiştirin; böylece sonucu neyin etkilediğini görürsünüz.

Kaynakça

  • National Science Week (Avustralya), “Rainbow Milk”, 2025, https://www.scienceweek.net.au/wp-content/uploads/2025/08/2025-DIY-Science-Rainbow-Milk.pdf (erişim 9 Kasım 2026).
  • Ontario Science Centre, “Water Walking”, https://www.ontariosciencecentre.ca/media/1101/walkingwater.pdf (erişim 9 Kasım 2026).
  • Simon Fraser University Fizik Bölümü, “Ice Fishing”, https://www.sfu.ca/physics/about-us/outreach/activities/activity/ice-fishing.html (erişim 9 Kasım 2026).
  • University of Regina CMSTE, “Balloon Blow-Up”, https://www.cmste.uregina.ca/Quickstarts/balloonblowup.html (erişim 9 Kasım 2026).
  • Science Learning Hub (Yeni Zelanda), “Floating eggs”, https://sciencelearn.org.nz/resources/917-floating-eggs (erişim 9 Kasım 2026).
  • Dünya Sağlık Örgütü (DSÖ), “Salmonella (non-typhoidal)” bilgi notu, https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/salmonella-(non-typhoidal) (erişim 9 Kasım 2026).

Son güncelleme: 9 Kasım 2026