Bağımsız değişken, bir deneyde etkisini görmek için bilerek değiştirdiğin şeydir. Bağımlı değişken bu değişikliğe bağlı olarak ölçtüğün ya da gözlediğin sonuçtur; kontrol edilen değişken ise deney boyunca aynı tuttuğun her şeydir.

Fen derslerinde deney sorusu görünce “Hangisi bağımlı, hangisi bağımsız?” diye takılıyorsan yalnız değilsin. Bu yazıda üç değişkeni basit tanımlarla, programdaki ampul ve çimlenme deneyleriyle ve kendi çözebileceğin bir örnek soruyla öğreneceksin.

Öne Çıkan Başlıklar:

 

Değişken Nedir? Üç Değişken Tek Tabloda

Değişken, bir deneyde durumu, değeri veya miktarı değişebilen her türlü faktördür. Millî Eğitim Bakanlığının Fen Bilimleri Dersi Öğretim Programı da değişkeni böyle tanımlar ve sıcaklık, ışık, süre, boy gibi örnekler verir.

Bir deneyde değişkenler üç göreve ayrılır. Hangi değişkenin hangi görevde olduğunu bulmak, deneyi anlamanın ilk adımıdır.

Değişken Deneydeki görevi Kendine sor
Bağımsız Deneyi yapanın bilerek değiştirdiği faktör Ne değiştirildi?
Bağımlı Değişikliğin sonucunda ölçülen ya da gözlenen faktör Ne ölçüldü?
Kontrol edilen Sonucu etkilemesin diye aynı tutulan faktörler Ne aynı kaldı?
 

Bağımsız Değişken Nedir?

Bağımsız değişken, deneyi yapan kişinin etkisini merak ettiği için bilerek değiştirdiği faktördür. Deneyin sorusu genellikle “X değişirse ne olur?” biçimindedir ve buradaki X bağımsız değişkendir.

Örneğin “Pil sayısı artarsa ampul daha parlak yanar mı?” sorusunda pil sayısını sen belirlersin. Bir devrede 1 pil, diğerinde 2 pil kullanırsın. Pil sayısı başka bir şeye bağlı olarak değişmez, onu sen seçersin; bu yüzden adı “bağımsız” değişkendir.

İpucu: Deney düzeneklerini karşılaştırırken düzenekler arasında farklı olan tek şeyi bul. O fark, bağımsız değişkendir.
 

Bağımlı Değişken Nedir?

Bağımlı değişken, bağımsız değişkendeki değişikliğe bağlı olarak değişen ve deneyde ölçülen ya da gözlenen sonuçtur. Deneyin cevabını bağımlı değişkene bakarak verirsin.

Pil örneğinde ampulün parlaklığı bağımlı değişkendir. Parlaklık, kaç pil kullandığına bağlı olarak değişebilir. Bağımlı değişkeni bulmak için “Deneyin sonunda neye baktık, neyi ölçtük ya da neyi not ettik?” diye sor.

 

Kontrol Edilen Değişken Nedir?

Kontrol edilen değişken, deney boyunca bütün düzeneklerde aynı tutulan faktördür. Sabit tutulan değişken ya da kontrol değişkeni diye de anılır. Bu değişkenler aynı kalmazsa sonucun neden değiştiğini bilemezsin.

Pil örneğinde ampul sayısı, ampulün türü, kabloların uzunluğu ve pillerin türü aynı olmalıdır. İkinci devreye hem fazladan pil hem de farklı bir ampul koyarsan parlaklık farkının pilden mi ampulden mi geldiğini söyleyemezsin. Programda da deneylerde diğer değişkenler sabit tutularak yalnızca bir değişkenin değiştirilmesine dikkat edilmesi istenir.

 

Ampul Parlaklığı Deneyinde Değişkenler (5. Sınıf)

Ampul parlaklığı deneyi, 5. sınıf fen bilimleri programının “Yaşamımızdaki Elektrik” ünitesinde yer alır. Programdaki FB.5.6.3 öğrenme çıktısında öğrenciden ampul parlaklığındaki bağımlı, bağımsız ve kontrol edilen değişkenleri belirlemesi beklenir. Aynı çıktıda pil sayısı ve ampul sayısı bağımsız değişken olarak verilir.

Pil sayısı ve ampul sayısı aynı deneyde birlikte değiştirilmez. Biri değiştirilirken diğeri sabit tutulur. Aşağıdaki tabloda iki ayrı deney görüyorsun.

Deney Bağımsız Bağımlı Kontrol edilen
1. deney Pil sayısı (1 pil, 2 pil) Ampul parlaklığı Ampul sayısı, ampul türü, pil türü, kablolar
2. deney Ampul sayısı (1 ampul, 2 ampul) Ampul parlaklığı Pil sayısı, ampul türü, pil türü, kablolar

Dikkat et: Bir deneyde kontrol edilen değişken olan ampul sayısı, diğer deneyde bağımsız değişkendir. Bir faktörün hangi değişken olduğu, o deneyde neyin araştırıldığına göre belirlenir. 5. sınıf konularını sırasıyla görmek için 5. sınıf fen bilimleri sayfasına bakabilirsin.

 

Tohumun Çimlenmesi Deneyinde Değişkenler (6. Sınıf)

Tohumun çimlenmesi deneyi, 6. sınıf fen bilimleri programının “Canlılarda Sistemler” ünitesinde yer alır. FB.6.3.3 öğrenme çıktısında öğrenciler çimlenme deney düzeneği hazırlar ve deneye ait bağımlı, bağımsız ve kontrol değişkenlerini belirler. Program ısı, ışık, nem, tohumun cinsi ve tohumun bulunduğu ortam gibi değişkenleri örnek verir.

Örnek bir deney düşünelim: Aynı türden on fasulye tohumu iki kaba konuyor. Birinci kaptaki pamuk her gün nemlendiriliyor, ikinci kaptaki pamuk kuru bırakılıyor. Kaplar aynı odada, aynı ışıkta duruyor.

Değişken Bu deneyde
Bağımsız Nem (pamuğun ıslak ya da kuru olması)
Bağımlı Tohumların çimlenip çimlenmediği ve kaç günde çimlendiği
Kontrol edilen Tohumun türü ve sayısı, kabın türü, ortamın sıcaklığı, ışık

Aynı düzenekle sıcaklığı ya da ışığı da araştırabilirsin. Bu durumda nem kontrol edilen değişkene dönüşür. Programa göre oksijenin etkisi sınıf ortamında düzeneğe katılmaz, öğretmen tarafından açıklanır. 6. sınıf ünitelerini 6. sınıf fen bilimleri sayfasında bulabilirsin.

 

Deney Sorusunda Değişkenleri Bulmanın 3 Adımı

Deney sorusunda değişkenleri bulmak için üç soruyu sırayla sor: Ne değiştirildi, ne ölçüldü, ne aynı kaldı? Bu sıra, sınıf düzeyin ne olursa olsun düzenek çizimli fen sorularında işe yarar.

1
Ne değiştirildi?

Düzenekleri yan yana koy ve aralarındaki tek farkı bul. Bu fark bağımsız değişkendir.

2
Ne ölçüldü?

Sonuç tablosuna, grafiğe ya da “gözlendi” denen ifadeye bak. Ölçülen ya da gözlenen şey bağımlı değişkendir.

3
Ne aynı kaldı?

Bütün düzeneklerde ortak olan madde, miktar ve koşulları listele. Bunlar kontrol edilen değişkenlerdir.

Örnek Soru: Şeker Ne Kadar Sürede Çözünür?

Bir öğrenci üç bardağa eşit miktarda su koyuyor. Bardaklardaki suyun sıcaklıkları 10 °C, 25 °C ve 50 °C oluyor. Her bardağa aynı anda birer küp şeker atıyor, karıştırmıyor ve şekerin tamamen çözünme süresini kronometreyle ölçüyor.

Soru: Bu deneyde bağımsız, bağımlı ve kontrol edilen değişkenler nelerdir?

Çözüm: Bardaklar arasındaki tek fark suyun sıcaklığıdır, yani bağımsız değişken su sıcaklığıdır. Kronometreyle ölçülen şey çözünme süresidir, yani bağımlı değişken çözünme süresidir. Su miktarı, şekerin türü ve büyüklüğü, karıştırmama koşulu ve bardak türü aynıdır; bunlar kontrol edilen değişkenlerdir.

Kendin de deneyebilirsin. Evde kolayca yapılabilecek deneyler yazısından bir deney seç ve üç soruyu ona uygula. Yeni nesil fen sorularında genel çözüm yolu için yeni nesil sorular yazısına da göz atabilirsin.

 

Sık Yapılan Hatalar

Değişken sorularındaki hataların çoğu, bağımlı ile bağımsızın yer değiştirmesinden ve aynı anda iki şeyin değiştirilmesinden kaynaklanır. Aşağıdaki hatalara dikkat edersen çoğu soruda doğru cevaba ulaşırsın.

  • Bağımlı ile bağımsızı karıştırmak: Sonucu (parlaklık, süre, boy) bağımsız sanmak sık görülür. Sen seçtiysen bağımsız, ölçtüysen bağımlıdır.
  • Aynı anda iki değişkeni değiştirmek: İki şey birden değişirse sonucun hangisinden kaynaklandığı bilinemez. Geçerli bir deneyde tek bağımsız değişken olur.
  • Kontrol edilen değişkeni tek sanmak: Genellikle birden çok kontrol edilen değişken vardır. Soruda istenen sayıya dikkat et.
  • Bir değişkenin rolünü sabit sanmak: Ampul sayısı bir deneyde kontrol edilen, başka bir deneyde bağımsız değişken olabilir. Rolü deneyin sorusu belirler.

Değişkenleri belirlemek ve kontrol etmek, programdaki “Hipotez Oluşturma” (FBAB6) becerisinin süreç bileşenleri arasında yer alır. LGS'ye hazırlanıyorsan aynı üç soruyu 8. sınıf fen bilimleri konularındaki deney düzeneklerinde de kullanabilirsin.

 

Sıkça Sorulan Sorular

Bağımlı değişken nedir?
Bağımlı değişken, deneyde bağımsız değişkene bağlı olarak değişen ve ölçülen ya da gözlenen sonuçtur. Ampul deneyinde ampulün parlaklığı, çimlenme deneyinde tohumun çimlenip çimlenmediği bağımlı değişkendir.
Bağımsız değişken nedir?
Bağımsız değişken, deneyi yapanın etkisini görmek için bilerek değiştirdiği faktördür. Ampul deneyinde pil sayısı ya da ampul sayısı, çimlenme deneyinde nem, ısı veya ışık bağımsız değişken olabilir.
Kontrol edilen değişken nedir, kontrol değişkeni ile aynı şey mi?
Evet, ikisi aynı şeydir. Kontrol edilen değişken, deney boyunca bütün düzeneklerde aynı tutulan faktördür ve sabit tutulan değişken diye de anılır. Programda iki ifade de geçer.
Bağımlı ve bağımsız değişken arasındaki fark nedir?
Bağımsız değişkeni sen değiştirirsin, bağımlı değişkeni ise ölçersin. Bağımsız değişken neden, bağımlı değişken sonuçtur.
Bir deneyde kaç bağımsız değişken olmalı?
Bir deneyde tek bağımsız değişken olmalıdır. İki faktör birlikte değişirse sonucun hangisinden kaynaklandığı anlaşılamaz. Bu yüzden diğer faktörler kontrol edilen değişken olarak sabit tutulur.
6. sınıf fen bilimleri bağımlı bağımsız değişken örnekleri nelerdir?
En bilinen örnek tohumun çimlenmesi deneyidir. Nem bağımsız değişken seçilirse tohumun çimlenmesi bağımlı değişken olur. Tohum türü, sıcaklık ve ışık ise kontrol edilen değişkenlerdir.

Kaynakça

  • Millî Eğitim Bakanlığı, Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli Fen Bilimleri Dersi Öğretim Programı (3, 4, 5, 6, 7 ve 8. Sınıflar), 2026, FB.4.4.2 açıklaması, FB.5.6.3 ve FB.6.3.3 öğrenme çıktıları, ünite ve süre tablosu. https://tymm.meb.gov.tr/assets/pdf/fen-bilimleri-dersi_20260902_111309_119.pdf
  • Millî Eğitim Bakanlığı, Türkiye Yüzyılı Maarif Modeli, Fen Bilimleri Alan Becerileri (FBAB6 Hipotez Oluşturma). https://tymm.meb.gov.tr/beceriler/fen-bilimleri-alan-becerileri

Son güncelleme: 9 Kasım 2026